AGAMA HINDU BALI
Agama Hindu puniki kawit rauh saling dura negara, didjagat India. Saking irika rauh ke Jawa ngeraris taler rauh ke Bali. Sesampune ring Bali agama punika awor ring agama kalih kebudayaan sane sampun wenten ring Bali awinan mewasta
Agama Hindu Bali.
Kadi mungguh ring Sarasamuscaya:
a. “Umangguh ita wasana icatraparatra”
artin ipun Yan tan maagama dados manusa sane tan madwe kasusilaan (asura)
b. “Ana pwa wang tangumawa yang darma sedana tambaning naraka-loka kangken lara pejah pwa wang mangkanajana mara ring desa katunantamba tengaran ika etuning tan katemu inak ambek”
artin ipun : Yaning wenten jatma nenten ngemargiang agama (dharma) sane marupa tamba kasengsaraan manusa, mawinan padem jatma punika patah anake sakit sane magingsir ring genahe sane nanten wenten tamba, sinah ipun manggeh kesengsaran.
II Punapike gunan agama punika
Gunan agama punika anggen ngeret kayun sane kaon-kaon (indria-mom) ngantos jatma punika becik (suci) ring jatma lianan wiadin ring sarwa mauripe ring jagate (tan kumira-kirarianing sarwaprami).
III Punapike agama punika
A. Agama punika pelajahan sane patut tur suci sane kaicen antuk para Resi-resi anggen nuntunin imanusa pacang molihan kerahayuan sekala-niskala.
“Sanghyang seruti-muang Sanghyang.
Semerti dharma ta ngaran ika
artin ipun: Weda-weda sane kaicen antuk sang hyang Wida sane kapireng antuk para Resi-resi , kalih katerangan-katerangan saking kayun pada Resi-Resi, punika samipatut tur suci.
B 1. Artin saking aksara.
Agama , babaos sansekerta, kawit saking babaos gam=obah wiadin budal. polih pengater a miwah pangiring a, dados kruna-kriya “agama sane mapiteges tan obah (langgeng) wiadin tan budal (rauh).
Langgeng kapitegesang Sanghyang Widi kalih kapercayaan ring Ida Sanghyang Widi.Rauh kapitegesang indik molihang pauninge punikamalarapan antuk agama. Indik molihang pauninge punike, wenten tigang pemargi, kewastanin “Tri Premana”.
1. Pratyaksa-premana = uning melarapan saking muktiang sekala
2. Anumana-premana = uning melarapan saking ciri-ciri
3. Agama -premana = uning melarapan saking piorah anak sios sane patut kagege.
2. Artin saking tetampem.
manut tetampenan mapitegesang taler agem-ageman sajroning dados manusa makapanuntunpacang ngardi karahayunan sekala-niskala
IV . Pepalihan Agama punika wenten tigang poos liripun :
a. Agama/Tatwa (Fisafat agama)
Kepercayaan ring : Sanghyang Whidi, Atma , Karma-phala, Punarbawa,Moksa (Panca-serada)
b. Igama/Kesusilaan (Ethika)
Tata-susila, pidabdab negara krama (adat-adat), sesana-sesana, hukum perdata/pidana
c. Ogama/Upacara (Retual)
Indik mekarya bebanten, palinggih-palinggih/pura
V . Uger-uger agama sane sinanggeh syah,patut madwe :
1. Tatwa (Panca-serada)
2. Buku Suci (Weda)
3. Genah Suci (Khayangan/Pura)
4. Upacara (Yadnya)
VI. Pelaksana agama pinika kaupamiang :
Agama Pantun
1. Tattwa -manik
2. Susila -beras
3. Upacara -kulit
1. Kaping siki sane pilih buat ring sajeroning pelaksanaan agama punika “Tatwa”
2. Kaping kalih indik “kasusilaan” sane kaunggahang ring buku-buku suci.
3. Kaping tiga “Upacara”.
Upacara punika sampun kawiswsa antuk adat, sane tan langgeng (dados obah) munjuk lungsuran manut ring desa (genah), kala (masa), patra (kawentenan).
Maka dasar kepercayaan agama Hindu Bali, mewasta “Panca-serada”, luiripun:
1. Brahma = percaya ring kawentenan Ida Sanghyang Whidi, sane kasembah rahina wengi.
2. Atma = percaya ring kawentenan sangyang Atma, sane malingga ring sahananing maurip.
3. Karma = percaya ring kawentenan karma^pala, sane pacang nyinahang kaon- becikpenadosane.
4. Samsara/Pnarbawa = percaya ring sangsarane numadi.
5. Moksa = percaya ring ka-moksan mukti Nirwana
SINOM “PANCA - SERADA
1. Pakukuh dasar agama, panca sarada kapuji, sane lalima punika, brahma sane kaping singgih, atma sane kaping kalih, karma kaping telu mungguh, Samsara kaping empat, Moksa kaping lima sami, buat sasuduk, bapa jani mari tatas.
2. Brahma pakawitin ngadakang, sedaging jagate sami, maringweda ida munggah,
Sanghyang Tunggal ne kawewus, Ekam adwityam Brahma, ida sane kaping singgih, asiki boya kakalih, pirengang jua apang pasti,pinih luhur, utamaning hyang suksema
3. Kalika hyang Widiwasa, ngawiwenang maka sami, luput tankehanan mala, langgeng tan kehanan lingsir, tan parupa tan pakawit, sepi sunia meraga suung, yadin surya bulan bintang ida kinucap mekardi, welas kayun, ngadakang separi polah.
4. Mabinayan turah nyambat, ada ngorahang ida hyang widi, Prama Siwa Narayana, sakita karep ngadanin, sujatinyane abesik kasungkemin ajak liyu keto yening apang tatas, manut kadi ling-ning aji, sanghyang tuduh, ane patutngawiwenag.
5. Ne malu kedanin atma, jiwatma sajroning urip, langgeng tan kahan baya, tuara,nawang madan mati, angga sarira pengaput, upami kdai kungkungan, jiwatma rumasat kedia, yaning lampus, jiwatma suba matinggal.
6. Angga sarira rumasat, penggene suba dekil, buwuk lecek patut kutang, nto tuah kadanin mati, jiwatmane ninggalin, ngentos ngalih pesaluk, numadi kamracapada, matina mula pesalit, buin hidup, ento madan Punar-bhawa.
7. Awanan madan samsara, sawirwh ceceh numitis, kebatek baan indria, rajah tamane mamurti, nulantud ninggal gumi, kamomoane sanget negol, kasugihane mekerana, ngengetang somah mekadi, pianak cucu, ngawe lantud dipejalan.
8. Sampun ceceh buin tulak, dadi manusa numitis, tong sengeh teken ketatwan, sengsarane numadi, mara lekad babar ngeling, siptan samsara tumuwuh, resepang cening dibasang, apang danan salah tampi, demen hidup, prade nepukin samsara.
9. Ne madan karma laksana, sajeroning katun maurip, jele melah pelaksana, kawekas pacang puponin, yang rahayu pekardi, sinah rahayu katepuk, yanin jele pengelaksana tan rahayu pacang panggih, ala-ayu, ento baboatan karma-phala.
10. Kadi angganing tetanduran, nemamula tuah mupunin, palanpekardinesuba, mawanan lekad numitis, tuara dadi lempasin, patut nampedan mamupu, jelemelahe kewekas,palan laksanane jani, tuara luput, pepukin suka duh kita.
11. Palan laksanane lawas, nejani patut puponin, tuara nyandang nyeselan, sawireh mula pekardi, reneyang menampinin, ne jani buin pahayu, masedana paidepan ngelus, talin penegulan lekad.
12 Ane kasinanggeh Moksa, panglepasan manumadi, papincaran mati lekad, tan bina cakran pedati, kalinderang sesai, lekad mati buin hidup, sabran nepukin samsara, kasukanin yaning alih, maring suwung, lapain baan ka-Moksa.
I. Brahma
Ekam ewa adwityam Brahma = asiki sane luih boya kekalih Ida Sanghyang Widi. Manut weda, ida wantah asiki, nanging pesengan ida sane katah. Ida wenten ring dija-dija, meraga wiapi wiapaka, wenten ring sehananing sane wenten.
Ida meraga sukma, tan meraga tan merupa ida nyang-yang ngardi sapa kayun. Jagat kalih sedaging jagat sami sking pakaryang ida.
Betara Brahma, Wisnu, Siwa, peragayan ida sane tunggal, sane mapiteges: ngardi (utpati), miara (stiti), ngerusak (merelina).
Yaning wenten arc-arca (prelingga-prelingg), mapiteges genah(uleng) pangastitine ring ida.
Kawentenan sekala kejatian ipun prabot pitulung pengastitiane ring ida, sajeroning imanusa kantun kirang pageh pakayunane. Kaungkur yan sampun kuat, tamn malih nganggen bantuan sekala sampun ngidayang pangantine ring ida kandugi kantos rauh ring tingkatan Moksa.
1. Ida Sanghyang Wida Waswa, wantah mapragayan tunggil, nanging mapesengan katah, sara ledang ngawastaning, dwaning ida dahat luih, nyidayang ngardi sekayun, ida meraga suksma, kasungkemin sareng sami, dahat asung, ring sang pagehing kedarman.
2. Ekam adwityam Brahma, asiki boya kekalih, para bida maring weda, ne kasungsung sareng sami, nagingke sios pemargi, tatujone sami guluk, pangartine ring ida, ida pacang manyuecanin, ring sang nyungsung, medasar kayun nirmala.
3. Ida wiapi wiapaka, ebek ring sedaging gumi, irika ida malingga, tan kosek ring genah alit, taler ida tan gingsir, tan coloh ring genah agung, ida dahating sukma, asih ring sehanan suci, mangde pangguh, tegegang ngamong kedarman.
I. Atma
Sanghyang Atma meraga sukma, tan kehanan baja pati. Ida ngidayang magingsirgingsir sekadi irage magentos pangge sane sampun uwek, raris magentos saking sane baru, sampunika kapercayaan sang anut Agama Hindu Bali , ring kawentenan sanghyang Atma.
Gipanti “Atma”
1. Sanghyang Atma ne kawuwus, wenten ring sajeroni maurip, ida dahat mautama, tan kahanan baya, dening peragayan sukma, kadisukma Sanghyang Widi.
2. Emban antuk budi sadu, budi satwanggen nasarin , itrikayang-parisada,maka nyalarane luih,anggon bekel sanghyang Atma,mantuke kejagat suci.
3. Sanghyang Atma sida lanus, polih tinggih sane becik,kungkur yan malihmejatma, sinah dados anak luih, turunan atma mautama, saking pekardine nguni.
III. Karma
Karma punika maka bekel sanghyang Atma sane pacang nyihnayang kawon-becik penadosane/panumadiane pungkuran.
maka cirin ipun, sekadi wenten anak embassane, bagus/ bocok, ririh, belog, cacad, seswata (sampurna, miwah sane siwosan). Yan perade becik-kawon pawetwan punika kasinehan antukida Sanghyang widhi, ngudiang ida pilih kasih. Punikamacihna becik-kawon punka boya sangkaning pekardin Ida Sanghyang Widhi, mula sangkaning bekel sanghyang Atma, sane kebakta saking duke murip riinan.
Duwaning asapunika, yan pacang mamuatang pikolih sane becik, mangkin patute mapekardi sannne becik seakeh-akehne mangdesang atma polih linggih sane becik.
Karma punika mepalih dados kekalih :
a. Budi-karma (budi -pekerti) = pengaruh ipun ring jatma
b. Manah-karma (kaperadnyanan) = pengaruh ipun ring barange sane kekaryanin
Patemon ibudi-karma ring manah- karma punika, nadosang manusa sane ririh tur mabudi utama.
Raringkesan saking karma :
1. Patut mabudi-pekerti sane becik
2. Patut menget ring pekaryan
3. Patut satya ring pekaryan (kewajiban)
4. Patut percaya ring raga sarira
5. Patut ngalibakang pauning.
1. Maka bekel sanghyang atma tahu, sarin pegawene, ento sangu bekel mulih, boyaja ipangan kinum, miwah penganggene mutub, ento tuwuh anggen dilemah, makejang ti tan paunduk, disuban yening matinggal, kasugihan tan paguna.
2. Pianak - somah nyama braya liyu, nngateh kasemane , pada makelin ban eling, disubane pada mantuk, cening laut pati entul, tuara tepuk ban margene, angen-angen ngelah liyu, anejati tan pesaja, bas sanget ban ngamomotang.
3. Dwaning keto yening melah ngarungu dabdabang bekele ane utama kardinin, kotaman bekele mantuk, ngawe kasukan satuwuh, da mungukah sekalane, sekala niskala ruruh dasarin ban kanirmalan., kadi lingning hiyang Agama.
IV. Samsara / Punarbawa
Jatma punika wetu saking kalih bagian :
1. Raga sarira sane tan langgeng, wetu saking Panca-Mahabuta.
2. Suksma sarirawiadin atma sne langgeng,wetu sakeng sanghyangWidhi
Atma punika langgeng tan kehanan baya-pati sane kabaospadem, jatin ipun sanghyang Atma merayan pekaryane ring raga sarira sane kahenahin punika, ne mangkin sampun matinggal. Raris sanghyang Atma ngelanturan pekaryane ring jagate suksme sane banget kabecikanne ring jagate puniki.
Yan sapunika punapi awinan sang atma nyak malih mewali kejagate sane kabaus kaonan.
Puniki ke awianan antuk:
a. Sanghyang Atmakantun madue tugas patut kalanturang ring jagate puniki
b. Sanghyang Atma patut nerima pikolih pakardine duka maurip riinan, sane kawastanin karma-pala.
Karma-pala puniki tan dados pacang lempasin ring sapa sira ugi. Pawetuanne mangkin kasinahang antuk laksanane riinan, pakardine mangkin pacang nyinahang pawetuane pungkuran. Sampunika terus pemarginipun, ngatos molihang ring tingkatan Moksa wawusan. Dwaning yan sampun polih ring tingkat Moksa sampun polih linggih sane langgeng kaiket antuk Punarbhawa malih, dening sanghyang Atma sampun awor ring sanghyang Suksma (Widhi).
1. Punarbhawa panumadian, mula pakardin hyang Widhi, malarapan karma phala, ne tuara dadi kelidin, samsarane manumitis, indriane sanget negul, tan sengeh ring ketatuan,. bas kademenan numadi, tuara ngitung, panes barane dilemah.
2. Jani yening jua dabdabang,apang tastas tekan indik, talin panegulan lekad, ka Moksane jati luwih, awor ring Ida Hyang Widhi, sepi sunia jagat luwung, manggih kasukan setata, malingga ring jagat suci, teru-tumus, suka sekala-niskala.
Moksa wiadin nirwana mapiteges kabebasan ring ikatan Punarbawa.
Mosa puniki tatujon sane pinih luih ring sajerone peplajahan Agama Hindu Bali
Moksa punika wenten tigang tingkatan luir ipun:
mokta = 1. moksa kantun mesawo kadi biasa.
2. adi mosksa = sampun tan pesawa nanging kantun melaad awu wiadin sane siosan .
3. Parama moksa = sampun tan pesawa tan pelaad.
Para resi-resi sane sampun molihan kemoksan, umpami :
1. Enpu Kuturan
2. Empu Bradah
3. Dukuh Sogra
4. Pedanda Sakti Bawu Rauh
5. Miwah katah malih sane siosan
1. Yan sida kamoksan, tan pacang manumadi malih, tan kaikat punarbawa, dening sampun meraga suci, suksmaning jati luih, sampun rauh ne katuju, kasukaning di niskala dahat langgeng kapuponin, seswen ipun, pacang mangguhan kasukan.
2.Yening sampun pakayunan, saking pituduh Hyang Widhi, pacang madegdegan jagat, sajeroni jagate kali, raris kutus numitis, nabdabang jagat rahayu, bangsida kertaraharja, sedaging jagate sami, ne kawuwos, awetera mautama.
Teges susila punika yan manut arti aksara; Su = becik, Sila = laksana. dados mapiteges tingkah laku wiadin laksana sane becik.
Minab riin artin ipun asapunika, nanging yan manut kakecap agama wiadin, pangeweruh negara krama (ilmu pemasyarakatan), pemuput dados mapiteges budi pekerti sane becik, maboyeje ring laksana kawenten, nanging ring laksana budi budi sane becik.
Munggihin indik kasusilaan ring wewongan Agama punika kaunggahan ring buku-buku (lontar) suci. Laksane sane impas ring pituduh punika, kabaos “dosa”.
Kasusila agama Hindu Bali, majalaran saking “Karma-pala” kasinaggeh ring wawu embase punika :
1. mabekel “Karma-wesana”, inggih punika tapak-tapak (laad) karma palane duk lekade (kawentenane) riin.
2. Kwentenanne “awidya “, mameteng karma-wesana punika mabina-binayang , manut laksanane riin.
Ring sajeroni uripe mangkin jatmane punika melaksana sane pacang nginahayang kaon becik penadosane kaungkur manut laksanane soang-soang. Sakaningpunika awenan agama Hindu Bali punika kawentenan palet-palet (undang-undang) pinabdab kaon becik indik lajsanane wiadin Upekara.
Sajeroning agamaHindu, ngicen ttetekan kalawan ayu. imba-imba punika patut pinehin sareng-sareng encen sane patut wiadin tan patut kaanutin.
Paidikan punika kasuk serah ring sang ngelaksanayang manut ring tetimbangne soang-soangmedasar saking panglokika sajeroning ngawentenang kabinayang kaon becik.
I. Tri - Premana ; manut ring kawentwnan
1. Desa = genah
2. Kala = masa
3. Patra = kawentenan
II. Tri - kala / Tri - semaya
1. Atita = Kawentenang sane riin
2. Nagata = Kawentenane sane pacang rauh
3. Wastawana = Kawentenan sane mangkin
Metu sangkaning pidartane ring ajengpenganut agama Hindu Bali punika boyaja sawenang-wenang pacang nyihnayang kaon becik laksanane.
Maka dasar kesusilaan agama Hindu Bali,
Tri-guna
Lekahang saking ibudi Satwa punika, ebek ring kamengetan, terang, bersih, nyidayang meminehin sehananning laksana dharma, medasar saking kayun suci nirmala.
Saking irika weru sanghang agama, tata susika, tata derama ( adat-adat) sane keanggen sesuluh ring negara kerama.
Seneng maurukin tutur dasuksman ( dyatmika). Seneng mapitutur sane mapikenoh ring anak katah, miwah tan pilih kasih.
Seneng ring kebersihanraga, penganggene, ajeng-ajengan miwah genah. Seneng ring ajeng-ajengansane mes miwah manis.
Bebaos kalih laksana sanw jujur semalih tan marenngaptiang kerahayuan negara kerama.
Saking ibudi - Satwa punika ngawetuang Tri Kaya Parisudha.
2. Budi - Rajah = kama (kesenengan)
Saking ibudi rajah punika ngawetuang kayun lad ring sahananing sane kakantenbecik.
Seneng ngutsaha (mekarya) becik wiadin kaon. Seneng ring sane ngajum miwah gedeg rinsang nungkasin. Seneng dados pimpinan. Bebaos kalih laksana seraina meduurin kewanten, maminehang sane siosan sami siran ring ragane.
Seneng ring ajeng-ajengan miwah pengangge sane becik-becik/mahel-mahel.
Budi rajah punika sane ngurip idasendria.
3. Budi - Tanah = arth
Saking budi punika ngawetuang kalengitan kalih kabingungan, Cedang sematra, napkala amangan-anginum miwah muja ngulurin indria.
Manah nyane ring artha - berana kewanten, tan ngitung jalaran polih , asal polih mejalaran antuk punapija.
Saking iriki metu wiwekane ,ategapan sane maiket-iketan sane gumanti pacangngerauhang laba ring dewek ipun ndewek.
Ring ajen-ajen tan mamilih genah sakewanten becik kerasayang.
Ipun gedeg ring sehananing tutur-tutur sane ngawesajayang rahayu. Yan miregi pitutur sane mapikolih ring dewek ipune miwah ring anak katah, premangkin ipunipun ngalingus. Kasigugan kalih kaleng itane kapitin dihan pisan-pisan.
Yanin ibudi, Rajah kalih taman punika ageng, ngawetuang : tri-mala, dasa-mala, sad-ripu,sad-tatayi, sapta-timura, miwah sane siosan malih samisane ngamelang saha naning laksanane corah.
1. Pirengan dewa pang melah, ada tri -guna kadanin, bebacakan telung soroh, paksan budine tetelu, budi sattwa budi rajah, buin abesik, budi tamah ina paksa.
2. Budi satwa ya tan kocap, nungguh sajeroning, budi, palinggihang sanghyang dharma, kedaharmane jati putus, langgeng tankehanan mala, lintang suci, nyejerang budi kedharman.
3. Budi-rajah kama paksa, ngulurin indeia sai, tuarangitung peteng lemah,namtamin idep ulangun, awanan dadi gagodan, perihatin, sabran ngida budi satwa.
4. Budi-tamah artha paksa, ngalibayang enggal sugih mmewastu idepe mimi, tuara kimud nguluk-nguluk, nyalanang dayane cirahm reh maperih, apang liyu ngelah brana.
5. Wastu kaweh budi satwa, nongosdi tengah kajepitm budi rajah sai ngidam budi tamah mengelujuhm tuara nyidayang malengkas, kesatronin, cirah mimi kamedalang.
6. Prade tuare manyidayangm duhkita idepe sai, kawisa baan tri mala, ane ngawetuang, sad-ripu, muduh sajerining sarira, makewuhin, awanan dadi sangsara.
7. Yan pageh baan mayasa, nto matemah tri sakti, ane ngawetuang sad guna, wasru nepukin “rahayu” tan bina negakin jaran, ane bejit, kenken baan mangirongan.
8. Budi rajah kadi jaranm budi tamahe pedati, negakin budi satwa, apang tuara mungpang laki, tuara nyandang ia lumbarsayan bejit, melaib nganggiang kita.
9. Sayaga dangalemenah, tekekang ngisi kundali, urut-urut apang eboh, mangda payu mungpang laku, pradene nyak mangidepang, pituhin, nuutang ane ngoregang.
Trikaya-parisudha, tigang pemargi sane utama, sane kawetuang antuk ibudi-satwa, luiripun
1. Kayika = laksana sane becik
2. Wacika = bebaos sane jati/jujur
3. Manacika = kayun sane suci/nirmala
1. Trikaya-parisudha, tingkahe tetelujati, wetu saking budi sarwa, wesanane ngawe becik, kayika laksana luih, wacika bebaos sadu, manacika kanirmalakayun suci jati ening, nyandang tuju, anggen ngemban Sanghyang Atma.
2.Kayika mangkin kawitan, nyandang bobotang pupunin, ede ngosa gelah timpal, nguguanin gelah timpal,nguguanin tingkah memaling, ede memati-mati, nyakitin sarwa temuwuh, tingkahe dratikrama, ne tuara nyandang lakonin smara dudu,ngawe buut dipakraman.
3. Wacika jani sambatang, utama sajeroning munyi, ede mobog mamisuna da ngetahang raos pinit, mamunyi pelapanin, eda bangras pati kacuh, ngawe anak duhkita, mamisuh cemer impasin, ento mungguh bebacakan wakcapala.
4. Manacika ngaran manah, manahe nirmala suci, suci tan kehanan loba, loba idep iri hati, hatine mamusuh sengit, sengit teken anak payu, payu wetu manah sasar, sasar idepe mamurti, murka punggung, punggel baan kanirmalan =
I. Mangda melaksana sane becik.
a. Sampunang memati-mati
b. Sampunang memaling
c. Sampunang melaksanayang semara dudu
II. Mangda mebaos sane jati/jujur
a. Sampunang mobab
b. Sampunang ngetahang raos pingit
c. Sampunang mamisuh
d. Sampunang mabaos bangras
III. a. Sampunang loba
b. Sampunang mamusuh-musuhang
c. Sampunang maminehin sane kaon-kaon.
Ia. Sampunang memati-mati
Manut agama Hindu-Bali percaya ring Ida Sanghyang Widhiwasa punika kawitan Tunggal ring sehananing maurip ring jagate, dwaning jagat kalih sedaging jagat sami saking pekardin Ida Dwaning asapunika imanusa patut merasa menjama ring sang sapasira ugi sehananing maurip. Kadi munggah Sarasamuscaya: “Kadi sih ta ring awak pwasih ta ring len”, artin ipun:
Neresnanin anak sios, kadi nresnanin raga sarira. Melarapan antuk punika tan patut ngemargiang wirosa memati-mati nyakitin kalih penjajahan ring jagate.
Nanging janing memati-mati pacang keanggen meyadnya, kedadosang antuk Sanghyang Agama.
Ib. Pemargin punika banget pacang ngawinang rug ring negara kerama. Sarasamuscaya ngunggakadi ring sari.
1. “Ksayan ikang papa nahan prayojana”
artin ipun: Icalne kemalaratan punika sane dados tetujone usaha.
2 “Pararta tan len donan ikang jagat”,
artin ipun: Kardinin kagemuhan jagat puniki anggen kasukan sareng (megoton-gotong)=.
Kadi unggahan ring ajeng, banget ring sane durung punapi malih sane sampun-Ledang ngeraryanang pekaryane punika dening mawesana tan rahayu tan madue kadeg-degan kayun. Managda mulihang.
Kadegdegan kayun, rereh karya sane becik manut pituduh agama, tur jemet ngawawuhun paunung anggen senjata sejeroning maurip.
Ic. Sampunang melaksanayang semara dudu.
Sanghyang semara musuh sane pinih sakti (wisesa) yan sampun kagoda tan eling ring punapa punapi.
Punapi malih manusa, dewa lilih antuka. yaning kirang yatna ring raga, sering memanggihang, sengsara antuka. Tan kidik anak maemangguliang kesengsaran antuk gegodan sang hyang semara sane saking kirang keyatnan.
Yaning sampun paingan daha/teruna kagoda antuk sanghyan semara becikan gelisang merangkat. Rereh karma sane jati-jati saking kayun suci, pacang nandang suka duka sajroning paroban.
Istri sane mautama ngediang raga ring anak lanang asiki. Nista kapineh yan dewekne kewawa ring anak lanang lintangan ring asiki.
Umpami : 1. Dewi Sita. 2. Ni Layon Sari, miwah sane siosan katah malih.
Dwaning asapunika anak istri sane jati luih, patut yatna pisan pacang nemuang karmane . Patut miwah tapet ring semaya (satya wacana).
Yan sampun kantos kegaga, sehananing usaha sinah tan mresidayang kalih sinah pacang polih alangan. Dwanining asapunika sampunang akehang janji miwah bebaos sane tan mapikeneh sane ngawinan tan nyidayang nepetin, kandugi kirang argan raga.
Yan sampun asapunika ring negara krama dados uripe tan mapikeneh.
IIb. Sampunan ngetahang kawentenan sane pingit.
Yan sampun seneng ngetehang kawentenan timpalsane pingit, sinah pacang ngawetuang meseh. Yan sampun katah madue meseh, sinah uripe tan mapikeneh punika mapiteges tan sayang ring raga.
Pacang ngalempasin patungkas kalih mesehe ring negara-krama, sampunan mobab, mamisuna miwah ngetahang kapingitan anak lian.
IIc. Sampunang mamisuh.
Ngemedalang bebaos sane ngacuh sampun mimpas ring pepelajahan agama, punapi malih pacang mamisuh.
Jatmane saking wawu embas sampun mabekel “Triguna” budi satwa rajah kalih tamah.dening asapunika perlupisan polih pepelajahan budi pekerti, mangde budisatwane kuat, kanduginyidayang mapineh, nebaos kalih melaksana becik, mangde sampun kekuasa antuk ibudi rajah , tamah.
Melarapan saking babaos kalih laksana sane kaon, ngawinang sangkekenin dados uyang, tan becik ngajengan kalih sirep. Punika sampun ngelaksanayang Himsa( memati-mati wiadin nyakitin), saking bebaos kalih laksana sane kaon.
IId. Sampunag mebaos bangras
Melajah mebaos punika perlu pisan. Ring sampune uning, mebaos mangda becik (darsana).
Mebaos punikapacang kagegayan sampun mapikenoh ring anak katah (negara kerama).
Anake sane mebudi luhur, mebaos rikala perlu kewenten tur bebaos punika pacang mapikenoh ring anak katah, kandugi punapi sane kebaosang kegagah ring negata kerama. Yaning wenten sane tan ngega sinah anak sane memanah tan rahayu ring negara kerama punika.
IIIa. Sampunang loba
Manahe sane loba puniki pacang memeihang keuntungan ipun ndewek. Ipun tan suka ngantenang anak sios sane becik. Kalintang solah pekantenanne, yan sampun anak sugih nguluk-uluk ring anak tiwas. Manah kalih laksana sane asapunika, rumasat ipun numadakang mangda anake sane tiwas padem seduk,.
Ipun lali ring agamane, sane katinut ngandikain ngemargiang triparatha ; dana asih ring anak tiwas, ngaturang punagi ring anak sane mekarya kabecikan (berjasa) ring jagate, astiti bakti ring Sanghyang Widhi, kalihmemargiang dama-susila ring sehananing maurip ring jagate.
IIIb. Sampunang memusuh-musuhan
Laksanane punika banget ngawinang kapocolan ring pacang ngardi kemajuan ring negara kerama.
Yaning akrh medue musuh, sehaning usaha tan mresideyang memargi becik, dening tan polih peadung ring sajeroning negara kerama. Yaning kantos asapunika, uripe tan pearga mearti tan sayang ring urip.
Mande sampun asapunika, patut kayun, bebaos kalih laksana sane becik tur kepatutang ring anak katah.
IIIc. Sampunang maminehin sang kaon-kaon
Indik kaon becik ebek ring jagate sane pacang nyusupin (mempengaruhi) imanusa. Yaning jatma punika jantun ring sajeroning tingkatan tamah, gelis pisan suluk (anyud) ring sehananing sane kaon-kaon. Yaning jatma punika ring tingkatan rajah, ipun nyidayang minayang kaon becik. Yaning jatma punika sampun ring tingkat satwa, ipun sampun merasa bagia yan sampun sajeroning negara kerma melaksana sane becik, sane mapikenoh ring anak katah, semalih tan maren ngardi kerahayuan jagat.
Sad guna, nemnem bebacakan pemargine sane becik, sane kawetuang ring ibudo satwa, luiripun :
1. Sandhi = wicaksana minehin sane rimbit-rimbit
2. Wigraha = akeh madue timpal sane jati satya
3. Jana = satya ring bebaos kalih laksana
4. Sana = dueng ngenahang (ningkahang raga)
5. Dwesa = pradnyana macecidran
6. Sraya - dueg ngalih timpal sane jati satya
1. Nemnem bacakan sad guna, kerahayonan kaapti, utsahayang to saratang, masedana idep sadu sane jani bapa macak, besik-besik masesuduk madan sad guna.
2. Sandi madan wijaksana minehin nerimbit-nerimbit, sebetririh matetimbang, encen ngranayang pakeweh, tuara taen mangobetang, jadin sukil, gampang baan melaksanayang.
3. Wigraha madan pasihan, ngelah kanti liyu gati, demen ngalih paswitrayan, pasobaya saling tulung mangranayang dadi enah, meanangkepin sekancan musuhe galak.
4. Jana tuwone mabikas tong tarn ngelonin janji, kukuh teken rerose, mawanan dadi kaguru, nyama braya kapitresnan ngidep munyi, tong bani mengkas kakencan.
5. Sana duege matingkah, ngaba awak sabet ririh, wicaksana macacidran, yadin ditonge semput, nyidayang masih malengkas, tur makelid, luput tan kesaman baya.
6. Dwesa ririh made dugan celang sebet tur cliring, nyalanang pangindrajala, ngekanang musuhe mungkel, rep sirep asing metanggal, ngekanang musuhemungkel, rep sirep asing metanggal, onye jerih, nunas ica ngaku kalah.
7. Sraya ngalih kekantenan, ane dadi anggon kanti, tegul baan pasubaya. ajak magetih abungbung, paras-paras merasan, saling tindih, kala nepukin sengkala.
8. Keto madan san guna, sawireh bisa ngulanin, kapitrasan nyama braya, lamakan makejang asung ngedepang asing solahang mawak sakti, kasiden kejana lokaa.
Panca satia, ketegagan sane lalima sane patut pacang lakenin, anggen dasar kasusilaan sajeroning negara kerama, luiripun :
1. Satia hredaya = pageh sajeroning pekayaun
2. Satia wacana = tidih ring pebaos
3. Satia laksana = pageh ring laksana
4. Satya semaya = tepet ring semaya
5. Satya mitra = tindih ring nyama braya
1. Panca satia ucapang, utama patut lakonin, anggen suluh pakedepan, sajeroning desa makumpul, jani bacak soang-soang apang pasti, ngelahang jua mamirengang.
2. Kawi isatia hredaya, pagehe mengamong budi, asih tuhu cucud elas, ngardi jagat pang rahayu tuara ngitung peteng lemah, sai astiti bukti ring nrgara kerama.
3. Ping kalih satia wecana, pagehe tekening munyi, tindih teken ne raosang, ngranayang anake asung, nyama braya pada ledang mangugonin, ngranayang elah matingkah.
4. Satia laksana ping tiganyemak gae jemet gati manut teken ne raosang, tuara taen nyalah unduk, nyemak kanti pragat ngeleganin nyama braya asung ngajak.
5. Ne ping pat satia semaya, ngawe lwgan anake liyu, kapiandel kecagerang, sai-sai dadi imba, dipakraman.
6. Satria mitra ne ping lima, tindih teken braya wargi, sai ngawe legan anak ketresnain, nyama braya pada olas.
Tri mala, puniki wetu saking keanggen ibudi rajah sareng tamah, luiripun ;
1. Kasmala = laksana sane kaon-kaon
2. Kasa = bebaos sane kaon-kaon
3. Moha = manah sana kaon-kaon
1. Trimala bacakan corak, corahe tetiga jati, Kasmala corahe laksana, sane tan nyandang lakonin, Mada corahe dimunyi, munyi banras pati-kacuh, Moha corah dimanah, manah loba irihati, ngawe satru, sami anake andapang.
2. Lekahang irajah tamah, itrimala ngamimitin,ngadakang sekancan corah, ngawetuang musuh sengit, sad ripu raris mijil, sad tatayi sareng rauhkalih sapta timira musuhe ring raga sami, dados satru, pacang ngaminang sangsara.
Sad ripu, nemnem bebacakan musuhe sane ring raga sarira, sane kawetuang antuk keagengan ibudi rajah sarang tamah, ngawenang momo angkara kalih kacorahan, luiripun :
1. Kama = ngulurang indria (momo)
2. Loba = loba ring pedaging, demen ngidih, nguluk-nguluh
3. Maha = banggam belog ajum, demen junjungan
4. Murka = kroda, bondras (enggal gedeg)
5. Himsa = demen nyakitin, memat-mati nyetik/ngeracun
6. Matsarya = irihati, demen memisuh, demen nyatcad timpal
1. Kama sane mengadakang, indria adasa yening, da sendria bacakan momo, sang ngawetuang ulungun, bin jebos bapa nuturang, besik-besik, bebacakandasandria.
2. Loba tuara mangemedang, kasukane teken daging, ngelobayang gelah timpal, yadin saking nguluk-nguluk, kewala suba mebaan, demen ngidih, tuara ngitung ujar para.
3. Moha salah ne bangga, demen kekadenang ririh, reh andal teken kebisan, dadi wetu belog guati, ngendog timpal dipisaga.
4. Murka laksanane akas, setata maidep brangti, gedeg kenehe jalanang, wastu dadi ngadug-adug salah tampi enggal pisan, babar pedih andelteken kekerengan.
5. Himsa tan kapiolasan, laksana memati-mati, ngelakonang sakewenang, ngepet pati, setata maidep kroda.
6. Matsarya demen misuna, iri hati tidong gegis, maricoda demen pisan, ngadan awak paling luwung, makejang anake cacad, dadi hati, ngumik timpaltong jangkayan.
Sad tatayi,bebacakan dursila sane nemnem sane kawetuang antuk keagengan ibudi rajah sareng tamah, luiripun:
2. Angracun = demen nyetik/ngeracun (ngemati-mati)
3. Nunjelin = demen nunjelin
4. Ngamuk = demen ngamuk memati-mati
5. Narnjana = demen neluh nista
6. Drati krama =demen angrebani wong arab (semara dudu)
Sinom “Sad - tatayi”
1. Sad tatayi karaosang, jelema tan nyandang lakonin, nemnem buta paidepan, angraya pisuna siki angeracun kaping kalih, nunjelin ping telu mungguh, angamuk sane ping empat nrajana ping lima malih, ping nem ipun, drati karama ne kaucap
2 Nemadan ngraja pisuna, munyi lebab ngwe iyeng sai-sai ngracun tuturang demen nubea ngawe lampus, nunjelin ne pamekas, ngenyut umah jeron widhi, tuara patut, ento pacang laksanayang.
3. Mengamul jani ucapang, mrajaya memati-mati, tuara ngelah kenah olas, ring sahananingmaurip, nuutang peteng hati, biah para idepe bingung, lagas mrejaya timpal, tuara ngitung beneh pelih, ngawe buut, wede sane sambeh buyar.
4. Lantaran sane ping lima, anrajana kewastaning, sai demen mengudik timpal, ngwenin apang sakit, ban salh neluh nesti, nanem pepasangan nyaru, ngawe pakuwehwedasa, bilang laku nyangsayanin, tong kagugu nyama braya pada gila.
5. Ane ping nem drati krama, smara dulu kewastanin, demen ngudik somah timpal, momon idepin ulurin, sai ngawe sakit hati, ngawenang pomahan semput, ngawe lad pakuran, fnyama braya pada sengit, asing laku, tuara sudi masocapan.
Peteng pitu punyahe sane pepitu kawetuang antuk keagengan ibudi rajah sareng tamah, sane ngawinag memeseh-mesehan ring negara keram, luiripun :
1. kasugihan = punyah antuk kasugihan
2. Kepradnyanan = punyah kepradnyanan
3. Keyohanan = punyah kebajangan
4. Kewangsan = punyah kewangsan
5. Kalistuayu = punyah kajegegan/kebagusan
6. Kawiryan = Punyah keagungan
1. Peteng pitu, sapta timira kawurona, bacakan dursila, ne tuara nyandang lakonin, cening ayu, pirengan jua apang melah.
2 Bacak malu, ane madan peteng pitu, besik kesugihan dadua kapradnyanan cening, patpat telu, kayohanan lan kewangsan
3. Jalistuayu, kesaktian kawiryan pitune jani tuturang laksanane besik-besik tan rahayu, reng singsal buta pidepan.
4. Wetu ajum, kasugihan ngawe begug demen mendog-endogan, tahu teken dewek sugih, tan pasemu, ngandapang anake tiwas
5. Nguluk-uluk, kapradnyanan tuna tutur, mengkok durinbonggan ngaden dewek paling ririh, wastu jumbuh, ngaku aku nawang swargan.
6. Ngadug-adug, kayohanang gede bayu, sawireh nu bajang, makejang anak kendongin, saking tandruh teken dewek pacang tua.
7. Babar ngagu, kewangsane kgagu-agu, manyinggahang awak, madedugan demen gati, ngaden dusun, kadang brayane andapang.
8. Kalistuayu ngaden goba jegeg-bagus, stata metandang, nyentokan goba sesai, wetu jumbuh, cacat timpale makejang.
9. Wasrujauh, kesakitan mekada jumbuh, tingkahe premada, tahu teken dewek sakti, dadi binut, pongah manguncarang mantra
10. Rencanglayu, kawiryane dadi begug, makejang andapang, ban kesadrane numitis dadi agung, setata demen jungjungang.
Pupuh Adri
Dahat sengka ngardi rahayu
ban kosek manahe
tuara kena ban ngitungin
mengalihne jati tahu
sajeroning jagate biyur
lekahan kaliyugane
risedek momone ngungguh
sanghyang darma ngiring remba
nggen mumah watek duryana
Tags: Articles, Hindu, My Fav. Article, Religion, Spiritual

